کور / مقالې / د پیسو د رامنځته کیدو مراحل!

د پیسو د رامنځته کیدو مراحل!

دا روښانه ده چي په تيرو وختونو کی پيسو د نن ورځي په شکل وجود نه درلود په هغه وخت کي مختلف شيان د پيسو په توګه ګڼل کیدل د وخت په تيريدو سره اوسنیو پيسو د هغو ټولو ځاي ونيولو، د راکړي او ورکړي پرمختګ په اثر د انساني تمدن په لومړيو وختونو کي د تبادلي د وسيلي د پاره ضرورت احساس شو او د حيواناتو څخه د تبادلي د وسيلي په توګه په راکړه ورکړه کي ګټه کیدله د لومړيو پيړيو په وروستيو کي او د منځنيو پيړيو په لومړيو کي فلزات (سره زر او سپين زر) څخه د تبادلي د وسيلي په توګه کار اخستل کیدو په ځينو ټولنو کي لکه افريقا او د بحرالکاهل جزيري کي صدف د تبادلې وسيله وه. او تر وروستيو سلو کالونو د تبادلې د وسيلې په توګه ترې ګټه کیدله مګر انسانان د پوهې او پرمختګ پواسطه وپوهيدل چې د دې مختلفو پيسو له جملې څخه لکه حيوانات، تنباکو، کاڼي او نورو په نسبت سره زر او سپين زر د راکړې ورکړې لپاره د ښه مشخصاتو او معيارونو لرونکی دی يا په بل عبارت دغه دوه فلزاتو د پيسو دندی په ښه توګه سرته رسولي شي. د پیسو د رامنځته کیدو مراحل!

دغه فلزات د خپل کیمياوي خواصو په اساس چې په طبيعت کي په آزاده توګه وجود لري. او د هغوي د فزيکی خواصو په اساس لکه ځليدني او د ورق کیدو قابليت او داسې نور د عامو خلکو د خوښې سبب وګرځيدل پورته ذکر شوي طبعي ځانګړني، اغيزمنې اقتصادي پایلی هم له ځانه سره درلودي او د دي فلزاتو لوړتيا نسبت نورو توکو او شيانو ته زیاتوی. په حمل اونقل کی اسانتياوي د سرو زرو او سپينو زرو دايمي پايښت او پاتی کیدل د سرو زرو او سپينو زرو مشابهت او همدارنګه په ټولو هيوادونو کی د دې فلزاتو د ويش قابليت او نجيبه  فلزاتو د پيژندني وضاحت او نور د دې فلزاتو ښيګنې او خصوصياتو دی ته د پيسو په توګه قوت وباښه او د نړي ډير پخواني هيوادونو سره زر او سپين زر د پيسو په شکل په راکړه او ورکړه کی استعمالول، وروسته د سرو زرو او سپين زرو مسکوکات د پيسو په حيث رواج وموند د وخت په تیریدو بانک نوټونو د سره زرو او سپين زرو پر ځاي جريان کي ولويده او د تعويض قابليت يي د سرو زرو په مقابل کي درلود. فلزي او کاغذي پيسې دواړه د مبادلي په جريان کي د استعمال وړ وګرځيدلی، پيسې نه يواځي د فلزي او يا په کاغذي شکل وجود لري بلکی د هغه په څنګ کې ليکلي پيسې (چک، ارزښت لرونکی اسناد) هم  په جريان کی د پيسو په حجم او اندازه کی ډيرمهم رول ترسره کړی.

د پيسو تعريف: پيسي په متفاوت او مختلفو ډولونو تعريف شوي دي او هرعالم نظر په دندو، اشکالو، مشخصاتو او د هغه تاثيراتو او اغيزو سره تعريف کړي دي د يو لرغوني او پخواني تعريف په اساس پيسې هغه متاع (شي) دي چي جنسي تبادله له منځه وړي ځيني وروستي عالمان پيسې هغه متاع ګڼي چي د هغه لرونکی ته قدرت ورکوي تر څو ځان د قرض په وخت کی خلاصوي او د خرڅولو او پيردلو په معاملو کي ازادي ولري. ځيني نور(د پيسو د پيژندني اسانه لاره) د هغه دندو ته متوجه کړي دي او د پيسو تعريف يي دهغه دندو پوري مربوط  کړي دي هر شی چي وکولاي شي د (تبادلي، زيرمي، حسابي واحد ارزښت او د پور د ادا کولو وسيلي)  دندی سرته ورسوي پيسې ګڼل کیږي.     

ماکس ويبر (Max Weber)  پيسي د يو تبادلوي شي په توګه پيژني اوعقيده لري چي دغه شي  په ساتلو کي هم د اقتصاد مختلفو مرکزونو په واسطه د تبا دلي د وسيلي په حيث ومنل شي. 

 البرشت فورست من (Albrish Forst Man) پيسې يو قانوني طلب ګڼلي او په دي عقيده دي چي دغه طلب (غوښتنه) تل د فعال کیدو قابليت لري، او د فعال کیدو هدف د قانوني طلب څخه پر اجتماعي محصول باندي د کمي او کیفي له نظر څخه عبارت دي چي د يو تضمين شوي تبادلي د وسيلي په توګه دی له پورتنيو تعريفونو څحه داسي پایلی اخستل کیږي چي پيسي دهغو دندو ته په پاملرنه تعريف شوي دی. 

 د مارشال په نظر پيسې هغه شي دي  چي د دولت په څير د داسي ټولو خصوصياتو درلودونکی وي چي په هرځاي کي بي د شکه د منلو وړ وی، او د هغه په مرسته د کاليو او خدماتو راکړه ورکړه او د پورونو په تصفيه کي صورت نيولي شي.

د کول په نظر پيسې د خريد د قوت نوم دي چي په مرسته يي کالي پیریدلی شي.

د پیسو اساسی دندی:

پیسی که کاغذی وی، که سره او سپین زر وی،  سکه وی یا بل هر شی وی اصلی دندی یی دری دی. 

  • د تبادلی وسیله.
  • د محاسبی واحد.
  • د ارزښت ساتنه.

 د پیسو د رامنځته کیدو مراحل: انسانانو د ابتدا څخه په خپلو منځو کی اړیکی درلودلی او د اړتیا وړ اجناس يي په خپلو منځو کی  تبادله کول چي دی تبادلي جنسي شکل درلود. د ضرورت د نه مطابقت په نتيجه کی په ساحوي او منطقوي  توګه د مختلفو اجناسو راکړي ورکړي د وسيلي په توګه ګټه پيل شو او د وخت په تيريدو سره په هغي کی تغيرات رامنځته شو چي دا تغيرات په لاندی مراحلو ويشلي شو. 

۱: د بارترسيستم څخه د جنسي پيسو رامنځته کیدل:

۲: د جنسي پيسو تبديليدل په فلزي پيسو: 

۳: د کاغذي پيسو رامنځته کیدل:

۴: د اعتباري پيسو رامنځته کیدل:

۵: د پلاستیکی پیسو رامنځته کیدل:

۱: د جنسي پيسو رامځته کیدل کله چي د انسانانو شمیر مخ په ډیریدو  شو قبيلي، کلي او قومونه رامځته شول خلک په مختلفو فعاليتونو بوخت شول د هري سیمی خلکو مختلف اشياء د تبادلي د وسيلي په توګه کارول، چي همدا د جنسي پيسو د رامنځته کیدو څخه نمايندګي کوي. ښکاري قبيلو د پوستکو او تيرونو (غشي) څخه د تبادلي د وسيلي په توګه ګټه اخستله، کليوالو خلکو د حيواناتو څخه د کروندي په پيل کیدو سره زراعتي محصولات د تبادلي د وسيلي په توګه کارول، جنګي قبیلو کی غلامان د تبادلي د وسيلي په توګه استعماليدل په ځينو ځايونو کی اوس هم د غله جاتو څخه د تبادلی کار اخستل کیږي.

۲: د فلزي پيسو رامنتځته کیدل: جنسی پيسو د ډيرو نيمکړتياؤ لرلو سره نه شو کولي چي د پيسو رول په ښه ډول ولوبوي. ځکه چی اجناس د زيات وخت لپاره د ساتلو قابليت نه لري ځيني شيان لکه ، حيوانات د تقسيم قابليت نه لري او ځيني شيان موسمي شکل لري چي د دي او نورو نيمکړتياو په لرلو سره خلک د دي په لټه کی  شول چي داسي يوه وسيله رامنځته کړي چي دا نيمګړتياوي ونه لري د انسانانو نظر د فلزاتو خوا ته  شو او د فلزاتو استعمال د تبادلي د وسيلې په توګه پيل شو، چې په عمده توګه د طلا، نقره، اوسپنه او نيکل څخه پدې برخه کی ګټه اخستل شوي، د دې ترڅنګ طلا او نقره  د ګاڼو او زيوراتو په خاطرهم استعماليدلي او د نورو فلزاتو په نسبت زيات د علاقې وړ وی. ځکه طلا او نقره د ارزښت د ذخيره کیدلو لپاره بهترينه وسيله ده  انسانانو په اول کی طلا او نقره د خښتو په څير د پيسو پرځاي استعمالوله خو د هغې په استعمال کی ستونزی اوغلطيو امکانات زيات وو،  د وخت په تيريدو سره سکی رامنځته شوي چې د هغو معيار او اندازه په اساني سره سنجول کیدله چی لمړي سکی په اروپا کی رامنځته شوی. 

۳: کاغذي پيسې: د مؤرخينو په نظر کاغذي پيسې لومړي ځل د نهمې عيسوي پيړي په پيل کی په چين کی مروجی شوی او وروسته په هندوستان کی په اروپا کی تر ټولو د مخه سویډن هیواد  کاعذی  پيسې نشر کړي د هغې نه وروسته د انګلستان مرکزي بانک کاغذي پيسې په کار واچولې سره لدې چې کاغذي پيسې ډيرې مروج شوي خو د هغې ترڅنګ فلزي پيسې هم په چلند کی قرار لري چې د راکړو ورکړو کی تري ګټه اخستل کیږي. 

۴: اعتباري پيسې: د کاروبار د پراختيا او د بانکی سيستم د پرمختګ په لړ کی د پيسو نوي ډول يعني اعتباري پيسې رامنځته شوي او تقریباٌ د نړي په ټولو هیوادونو کی ترې ګټه اخستل کیږی لکه چکونه، حوالې او داسې نور…..

۵: پلاستیکی پیسی: استرلیا هغه لمړنی هیواد دی چی  په ۱۹۸۸ میلادی کال کی د اول ځل لپاره پلاسیتکی پیسی چاپ کړی د وخت په تیریدو سره په نورو هیوادنو کی هم پلاستیکی پیسو راوج وموندلو چی اوس تقریباٌ د نړی ۶۰ هیوادونو کی د پلاستیکی پیسو څخه ګټه اخستل کیږی، پلاستیکی پيسی د کاغذی پیسو په پرتله زیاتی ګټی لری ځکه چی پلاستکی پیسی د کاغذی پیسو په پرتله زیات دوام لری یعنی د استهلاک موده نسبت کاغذی پیسو ته زیاته ده او همدا ډول د مصارفو له اړخه هم اقتصادی وی که چیری دافغانستان بانک هم د کاغذی پيسو پرځای د پلاستیکی پیسو څخه ګټه واخلی نو نه یواځی دا چی د پیسو عمر به په راکړه ورکړه کی زیات شی بلکه د پیسو په چاپ چی کوم لوړ مصارف راځی مخه به یی ونیول شی.

د پيسو په رامنځته کیدو سره په مجموعي ډول اقتصادي ډګر کی د پام وړ بدلونونه راغللۍ مثلاٌ سوداګری، کرهڼه، صنعت او نورو ټولو برخو کی  د پيسو رول څرګند دی. په ۲۱ پیړی کی پیسی د انسانی او اجتماعی پرمختګ لپاره یو ډیر مهم فکتور ګڼل کیږی. 

 

عابدالله بیدار

د افغانستان بانک

دا هم په زړه پوري مطلب دی

بسم الله افغانمل د زابل که دکندهار والي ؟ 

نهه میاشتي‌ وړاندي زابل ته دراغلي‌نوي‌او با استعداده والي بسم الله افغان مل په تړاو …

د لوی کندهار د برېښنا ستونزه حقیقت لري او که معما ده؟

په تیرو څو ورځو کي د ټولنیزو رسنیو، او ږغیږو رسنیو له لاري د کندهار …